William Gilbert

De magnete van Gilbert wordt gezien als een van de eerste wetenschappelijke teksten

William Gilbert 1540-1606

William Gilbert wordt dikwijls gezien als een van de eerste grote Engelse wetenschappers en ook als de eerste grote natuurkundige van de moderne tijd. Hij bestudeerde vooral het magnetisme, op welk terrein hij baanbrekende ontdekkingen deed. Het onderwerp van zijn onderzoekingen bracht hem grote roem, maar zijn methode van onderzoek is minstens even belangrijk, zo niet belangrijker.

Bange tijden

In de tijd van Shakespeare en Elizabeth I, van welke laatste hij de lijfarts was van 1600 tot 1603, was Engeland nog grotendeels een land van bijgeloof en hartstochtelijk beleden religie. Rationeel wetenschappelijk onderzoek was zeldzaam en enkele vroege pogingen op het Europese continent, zoals de waarnemingen van Leonardo Da Vinci, waren niet bekend bij Gilbert. Wel was hij bekend met het werk van Copernicus, met wie hij het van harte eens was, wat gevaarlijk kon zijn in een tijd waarin elders in Europa mensen als Giordano Bruno en later Galileo Galilei werden vervolgd (en in het geval van Bruno geëxecuteerd) vanwege dezelfde mening.

Nieuwe methoden

Gezien tegen deze achtergrond is de aanpak van Moert des te opmerkelijker. Hij schoof eenvoudigweg alle eerdere speculatie over zijn onderwerp Egarij„ ook die van de ‘autoriteiten’ uit de Oudheid, es besloot alleen proefondervindelijk gefundeerde conclusies te trekken. Hoewel deze aanpak op de moderne lezer alleen maar logisch overkomt, hadden religie en bijgeloof deze rationele wijze van onderzoek tot dan toe grotendeels onmogelijk gemaakt. Het werk van Gilbert was zeer belangrijk als model voor de wetenschappelijke revolutie. Zijn voornaamste geschrift, De magnete, imagnetisque corpori bus, et de magno magnete tellure ofwel Over de magneet, magnetische lichamen en de grote magneet aarde (1600), wordt beschouwd als een van de eerste echte wetenschappelijke teksten. Het was het resultaat van jarenlang nauwgezet observeren en experimenteren, wat Gilbert had gedaan om meer te weten te komen over magnetisme en elektriciteit, en om systematisch algemeen aanvaarde mythen uit te bannen. Men meende bijvoorbeeld dat knoflook een kompasnaald kon desoriënteren, een van de vele volkswijsheden waaraan Gilbert een einde wilde maken.

Van experiment tot concludie

Wat hij na herhaalde experimenten bewees, was dat een bolvormige magneet een kleine kompasnaald ertoe dwong om naar de noord- of
de zuidpool te wijzen, afhankelijk van zijn positie in de buurt van de bol, en ook naar beneden te ‘duiken’. Dit kwam overeen met het gedrag van een normale kompasnaald zoals die onder gewone omstandigheden werd gebruikt. Hieruit leidde hij af dat de aarde zelf een grote magneet was, met een magnetische ‘staaf’ die door het midden liep (waardoor de kompasnaald ‘dooie), en een noord- en een zuidpool aan haar uiteinden. Hoewel het nog honderden jaren zou duren voor deze bevindingen definitief werden bevestigd, waren ze essentieel voor de pogingen om de fysica van de aarde en ook het heelal werkelijk te begrijpen.

Onzichtbare krachten

Gilbert beredeneerde dat magnetisme een rol speelde bij het in hun baan blijven van de planeten. Hiermee introduceerde hij het idee van onzichtbare krachten en verklaarde hij voor een groot deel het gedrag van het heelal, waar Galilei en Isaac Newton op zouden voortborduren. Ook vermoedde hij terecht dat de atmosfeer van de aarde niet zo ver reikte en dat het grootste deel van de ruimte tussen de planeten een vacuüm was. Door experimenten met barnsteen, waarvan bekend was dat het statische elektriciteit veroorzaakte, stelde hij voor dat er misschien een verband bestond tussen elektriciteit en magnetisme, een theorie die eveneens pas eeuwen later definitief zou worden bevestigd.

Verdere wapenfeiten

Behalve dat hij zich sterk maakte voor een moderne methodologie bij wetenschappelijk onderzoek, introduceerde Gilbert een aantal nieuwe begrippen, zoals: magnetische pool, elektrische kracht en elektrische aantrekking. Een eenheid van magnetische bronspanning, de gilbert, is naar hem genoemd en hij was het die de term elektriciteit algemeen bekend maakte. Gilbert ontkrachtte ook vele heersende opvattingen over magnetisme, waaronder het geloof dat een diamant een stuk ijzer kan magnetiseren. Als verdere bijdrage aan de studie van het magnetisme bewees hij dat de aarde zich gedraagt als een staafmagneet met magnetische polen.

1569 Studeert af aan de Universiteit van Cambridge. 1600 Publiceert De magnete, magnetisque corpori bus, et de magno magnete tellure (Over de magneet, magnetische lichamen en de grote magneet aarde), het eerste belangrijke Engelse wetenschappelijke werk. 1600-1603 Is lijfarts van koningin Elizabeth.