Robert Oppenheimer

‘Ik ben de dood geworden, de vernietiger van werelden’

Robert Oppenheimer 1994-1967

Ik ben de Dood geworden, de vernietiger van werelden: Dat waren de
woorden van Robert Oppenheimer, een citaat uit de Bhagavad-Gita,
nadat hij de eerste test van de atoombom had gezien. Zijn woorden gaven de zware last weer die velen van de belangrijkste natuurwetenschappers tijdens de Tweede Wereldoorlog op hun schouders torsten. Het was 16 juli 1945 en drie jaren van onderzoeken en testen door het team van Oppenheimer hadden hun hoogtepunt bereikt. Aan de ene kant hadden ze geprobeerd iets van de hoogste wetenschappelijke orde te bewerkstelligen in een onmogelijk korte tijd, aan de andere kant was het resultaat van hun arbeid een massavernietigingswapen met morele, politieke en militaire implicaties waarmee velen van het team zouden worstelen. De wetenschap had die ochtend om 5.30 uur in de woestijn van New Mexico haar onschuld verloren.

Het Manhattan project

Oppenheimer was de voordehandliggende keuze om de leider te zijn van de wetenschappers die werkten aan het Manhattan Project. Van 1929 tot 1942 had hij natuurkunde gedoceerd aan de University of California, met de nadruk op nieuwe ontwikkelingen in de quantum- en de atoomtheorie. Hij had een belangrijke rol gespeeld bij de ontdekking van het positron, een deeltje met hetzelfde gewicht als het elektron, maar met een positieve lading. In gewone omstandigheden was dit al hoogst opmerkzaam geweest. Maar Oppenheimer leefde niet in gewone omstandigheden. De latere gebeurtenissen waren zo overheersend dat zijn eerdere verrichtingen praktisch vergeten zijn.

Een grote verzameling talens

De aanzet voor het Manhattan Project was gegeven door een brief van Albert Einstein (1879-1955), op aandringen van andere bezorgde wetenschappers, aan president Franklin D. Roosevelt. In deze brief werd het gevaar voor de mensheid beschreven dat zou ontstaan wanneer de nazi’s het eerst met een atoombom zouden komen. Hierop gaf de regering opdracht aan het leger dat de VS en bondgenoten eerder dan de Duitsers gebruik moesten kunnen maken van nucleaire technologie. Oppenheimer werd hiertoe tot hoofd van een wetenschappelijk team benoemd en in 1943 werd Los Alamos, New Mexico, uitgekozen als hun werkterrein. Velen van de grootste natuurkundigen waren Europa ontvlucht en naar de VS gegaan. Oppenheimer bracht hen tezamen met jong Amerikaans talent, waarbij hij hen motiveerde, tot een succesvol team vormde en tegelijkertijd vrijhield van druk door hun militaire superieuren. Na de oorlog bleef Oppenheimer samenwerken met het leger als voorzitter van de Atomic Energy Commission. Als zovelen die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog het vernietigende effect van hun werk op Japan hadden gezien, had Oppen-heimer zijn bedenkingen over het doorgaan op de ingeslagen weg. De regering echter, die nu in een ‘Koude Oorlog’ met de Sovjetunie was verwikkeld, was vastbesloten om om een nog krachtiger wapen te ontwikkelen: de waterstofbom. De Atomic Energy Commission was hiertegen, wat trieste consequenties had voor Oppenheimer. In de jaren veertig was hij er door het leger al van beschuldigd dat hij bevriend was met communisten en Sovjetsympathisanten, en nu werd hij beschuldigd van verraad en werd er een onderzoek naar hem ingesteld. Hij is nooit schuldig bevonden, maar toch werd hem in 1954 zijn betrouwbaarheids-verklaring ontnomen, wat tot publiek protest leidde. Sindsdien benadrukt dit de ongelooflijk smalle grens die bestaat tussen wetenschappelijke vooruitgang, moraliteit en politiek. Vooraanstaande wetenschappers zijn soms gedwongen om die grens te overschrijden.

Verder wapenfeiten

De intrekking van Oppenheimers betrouwbaar-heidsverklaring is nooit opgeheven, al waren de scherpe kantjes er wel af toen hij in 1963 de Enrico Fermi Award ontving. Oppenheimer was degene die van iedereen de meest gedetailleerde kennis had over atoomwapens. Hierdoor en door het feit dat hij een principieel tegenstander was van het gebruik van kernwapens, was hij zeer in trek bij de anti kernwapenbeweging. Oppenheimer, en om andere redenen ook Edward Teller, laten zien dat de wetenschap neutraal moge zijn, maar dat de richting waarin het onderzoek voortgaat, afhankelijk kan zijn van de persoonlijke moraal van de wetenschapper.

1925-1927 Oppenheimer studeert in Cambridge onder Rutherford
en in Giittingen met Niels Bohr en Max Bom, waar hij promoveert. 1942 Wordt directeur van het Manhattan Project, de Amerikaans Britse poging om een atoombom te creëren. 1945 Neemt ontslag na het gebruik van de atoombom op Hiroshima en Nagasaki. 1953 Na een ongunstig verlopen veiligheidsgesprek wordt zijn contract met de Atomic Energy Commission ontbonden; Oppenheimer blijft in onenigheid met het systeem. 1963 Ontvangt de Enrico Fermi Award.