Robert Hooke

Robert Hooke beschuldigde Isaac Newton van plagiaat, wat leidde tot een levenslange vete tussen hen

Robert Hooke 1635-1703

De Engelsman Robert Hooke is wellicht de meest onderschatte wetenschapper van de 17de eeuw. Hij voerde experimenten uit op verschillende terreinen en boekte daarbij grote vorderingen. Toch heeft hij juist vanwege zijn brede belangstelling zijn ideeën nooit ten volle kunnen uitwerken. Er valt iets voor te zeggen dat zijn grootste verdienste is dat hij ideeën heeft aangereikt waarvan anderen gebruik konden maken.

De assistent van Boyle

Het meest in het oog springende voorbeeld van zijn bijdragen aan het werk van anderen is zijn samenwerking met Robert Boyle in Oxford, waar zij elkaar in 1656 leerden kennen. De aristocraat Boyle was duidelijk de overheersende partij in hun relatie. Hooke, als zijn assistent, volgde de instructies van Boyle, maar hij deed ook zelf echte uitvindingen. Het beste voorbeeld daarvan is de luchtpomp die hij in 1659 ontwikkelde, waardoor een efficiënt vacuüm kon worden gecreëerd. Hierdoor kon Boyle vele ontdekkingen doen.

Een aanreiker van ideeën

Boyle was er ook, zij het indirect, verantwoordelijk voor dat Hooke zijn positie behield als wetenschappelijk manusje van alles. Boyle had ervoor gepleit dat Hooke in 1662 werd gepromoveerd tot Curator of Experiments van de Royal Society. Hooke was verheugd over het prestige van deze functie, maar de plicht om elke week op de vergadering van de Society ‘drie of vier belangrijke experimenten’ te tonen heeft ertoe geleid dat hij nooit de tijd had om deze bevindingen volledig uit te werken.

Een bron van ideeën

Ook Christiaan Huygens werd door Hooke gezien als wetenschapper aan wie hij materiaal had aangereikt. Aan Huygens wordt de golftheorie van het licht toegeschreven, waarover hij publiceerde in 1690. Toch had Hooke al in 1672 geschreven over diffractie (de buiging van lichtstralen) en daarbij geopperd dat licht zich gedroeg als golven. Isaac Newton bestreed de lichttheorie van Hooke fel, waarmee een bittere vete ontstond, die zou voortduren tot de dood van Hooke. Hooke beweert ook dat hij een van de belangrijkste theorieën die aan Newton worden toegeschreven, heeft ontdekt. Volgens hem had Newton zijn ideeën overgenomen uit hun briefwisseling van 1680. In de brieven van Hooke komt inderdaad een soort universele gravitatie aan de orde en wordt wat later bekend zou staan als de wet van de zwaartekracht aangeroerd. Desondanks is het onbetwistbaar dat de berekeningen en experimenten van Newton om deze wet te bewijzen hem verreweg het meeste recht geven om de eer van de ontdekking ervan op te eisen. De talloze experimenten van Hooke hebben er echter wel toe geleid dat enkele ontdekkingen alleen aan hem worden toegeschreven. Zo was hij de eerste die de universele wet beschreef dat alle materie zich uitbreidt bij verhitting. Ook het ontdekken van de elasticiteitswet in 1670 is geheel zijn eigen werk. Verder is er de Wet van Hooke, die stelt dat de grootte van de vormverandering van een elastische vaste stof recht evenredig is met de kracht die leidt tot deze verandering. Tevens was Hooke de eerste die het woord ‘cel’ gebruikte in de huidige wetenschappelijke betekenis, nadat hij de eigenschappen van kurk had bestudeerd door een door hem ontwikkelde, krachtige microscoop. Het woord werd al in 1665 gebruikt in zijn werk Micrographia ofwel Kleine tekeningen, waarin ook zijn verbrandingstheorie staat beschreven, alsmede andere ontdekkingen met de microscoop. Hiertoe behoren de kristalstructuur van sneeuw en de na de bestudering van fossielen gedane suggestie dat die de resten waren van levende organismen. Hij opperde dat er lang voor de mens al diersoorten hadden bestaan en waren uitgestorven, eeuwen voor Charles Darwin tot dezelfde conclusie kwam. Hooke deed ook astronomische ontdekkingen. Hij bepaalde de positie van de Rode Vlek van Jupiter en opperde dat de planeet om zijn as wentelt.

Verdere wapenfeiten

De uitvindingen van Hooke waren zeer invloedrijk. Hij vond de spiegeltelescoop uit (of verbeterde hem aanzienlijk), de samengestelde microscoop, de wielbarometer, de anemometer, de hygrometer, de balansveer (voor gebruik in horloges), de hoekmeter en het irisdiafragma (dat later in camera’s is gebruikt). Hij was ook een man met een indrukwekkende visie en voorzag de ontwikkeling van de stoommachine en de telegraaf. Afgezien van dit alles was hij tevens een volleerd architect, die na de grote brand van Londen van 1666 delen van de stad opnieuw heeft ontworpen.

1656 Hooke maakt in Oxford kennis met Robert Boyle. 1659 Ontwerpt een pomp om op efficiënte wijze een vacuüm te creëren. 1662 Wordt de eerste Curator of Experiments van de Royal Society. 1665 Micrographia (Kleine tekeningen) gepubliceerd. 1670 Stelt de elasticiteitswet op.