René Descartes

René Descartes

‘Geef me materie en beweging en ik construeer het heelal’

René Descartes 1596-1650

René Descartes wordt wel beschouwd als de eerste echt ‘moderne’ wiskundige en filosoof. Zijn systematische, logische benadering van kennis was zeker revolutionair en zou drie eeuwen lang de filosofie beheersen. Wat misschien nog belangrijker is, is dat zijn benadering een doorbraak veroorzaakte die een grote uitwerking zou hebben op de toekomst van de wiskunde en natuurwetenschappen. René Descartes volgde eerst een rechtenstudie en zat een paar jaar in het leger voor hij zich, in 1628, in Nederland vestigde, waar hij al zijn grote werken schreef. In 1649 aanvaardde hij de positie van privé-leraar van koningin Christina van Zweden. Descartes, die altijd laat opstond en hield van een warm bed – waarin hij het best kon nadenken, beweerde hij – was niet opgewassen tegen het ruwe Zweedse klimaat. Algauw liep hij een longontsteking op, waaraan hij bezweek.

Een visioen van filosofie

Dertig jaar eerder, op de avond van 10 november 1619, toen hij met het leger in het Donaugebied lag, was het leven van Descartes voorgoed veranderd. Hij beweerde later dat hij een aantal dromen had gehad waarin de principes werden geformuleerd achter zijn latere werk. In het bijzonder kreeg hij de zekerheid dat hij moest doorgaan met de theorie dat alle kennis kon worden gevat in één enkele, complete wetenschap. Hij begon een denksysteem op te stellen waardoor dit kon worden bereikt. Hierdoor weer ging hij speculeren over de bron en het waarheidsgehalte van alle bestaande kennis. Hij verwierp veel van wat algemeen aanvaard werd en wilde alleen feiten erkennen die zonder enige twijfel ‘evident’ waren.
Dit alles werd door hem in 1641 verwoord in Meditationes de prima philosophia. De kern van dit boek is zijn beroemde spreuk ‘Cogito, ergo sum’ (Ik denk, dus ik besta’), op basis waarvan hij alle ‘zekerheden’ onderzocht door middel van systematische, gedetailleerde geestelijke analyse. Uiteindelijk leidde dit tot een zeer afstandelijke, mechanistische interpretatie van de natuur, die in 1644 werd uitgedrukt in zijn metafysische tekst Principia philosophiae (Beginselen van de filosofie), waarin hij het heelal poogde te verklaren volgens het systeem van logische, mechanische wetten dat hij al eerder had overwogen. Het werk, hoewel voor het grootste deel onjuist, zou grote invloed hebben, zelfs nadat Isaac Newton later dezelfde eeuw met veel overtuigender verklaringen zou komen. Descartes meende ook dat het menselijk lichaam onderworpen was aan dezelfde wetten waaraan alle materie was onderworpen. Het enige verschil was de ziel, die te werk ging als een afzonderlijke entiteit.

Wiskundige zekerheden

Descartes geloofde hartstochtelijk in de logische zekerheid van de wiskunde en meende dat ze kon worden aangewend voor een superieure interpretatie van het heelal. Aan deze gedachte hebben we zijn belangrijkste bijdrage aan de wiskunde en natuurwetenschap te danken. In zijn bijlage van 1637 aan de Discourse, getiteld La geométrie, wilde Descartes de wiskunde gebruiken om één enkel punt in de ruimte in kaart te brengen. Daartoe voerde hij de cartesische coördinaten in, die de plaats van een punt bepalen met behulp van een x- en een y-as (en in een driedimensionale ruimte ook een derde as, een `diepte-as’). Dankzij deze methode konden meetkundige uitingen als een kromme voor het eerst als algebraïsche vergelijking worden geschreven. Het bij elkaar brengen van meetkunde en algebra was een belangrijke doorbraak. Zo kon, in theorie althans, de toekomstige baan van elk voorwerp in de ruimte worden voorspeld, wanneer zijn fysieke eigenschappen en zijn beweging bekend waren. Vanwege deze wiskundige interpretatie van de kosmos zou Descartes later beweren: ‘Geef me materie en beweging en ik construeer het heelal.’

‘COGITO ERGO SUM’

De misschien wel beroemdste filosofische uitspraak ‘Cogito, ergo sum’ kan het best worden vertaald als ‘Ik ben aan het denken, dus ik besta: De uitspraak was het gevolg van een gedachte-experiment van Descartes, waarbij hij al zijn overtuigingen in twijfel wilde trekken om zo te ontdekken welke opvattingen hij logisch gerechtvaardigd koesterde. Hoewel zijn totale kennis het product kon zijn van duivels bedrog, zo beweerde hij (zoals de hersenen die informatie krijgen van een kwade wetenschapper in de film The Matrix), kon die duivel hem niet bedriegen indien hij niet bestond. Dat hij aan zijn bestaan kon twijfelen, bewees dat hij bestond.

1596 Descartes geboren in La Haye, Frankrijk. 1616 Afgestudeerd in de rechten aan de Universiteit van Poitiers. 10 november 1619 Descartes begint na te denken over de principes die zijn latere werk zouden bepalen. 1637 Discours de la méthode gepubliceerd. 1637 La geométrie gepubliceerd als bijlage bij Discours de la méthode. 1641 Meditationes de prima philosophia gepubliceerd.

Author: Y Comak