Ptolemaeus

Pas 1400 jaar later zou Copernicus het stelsel van Ptolemaeus met succes bestrijden

Ptolemaeus 90-168 n.C.

Claudius Ptolemaeus’ astronomische en geografische werk heeft van de 2de eeuw n.C. tot de Renaissance een enorme uitwerking gehad op het denken over de aarde en het heelal. Zijn kracht lag daarin dat hij de belangrijke bevindingen van zijn voorgangers kon samenvatten en dan ‘wetenschappelijk’ bewijs kon leveren voor hun theorieën vanuit een alomvattend gezichtspunt. Zijn teksten hadden zo’n groot gezag dat het meer dan 1000 jaar duurde voor men zijn opvattingen durfde te bestrijden.

Ptolemaeus’almagest

Het beroemdste werk van Ptolemaeus is zijn dertiendelige Syntaxis Mathematica, later beter bekend als de Almagest. Het boek bood een compilatie van alles wat tot dan toe bekend en aanvaard was op het gebied van astronomie. Vooral van het werk van Hipparchus is gebruikgemaakt als beginpunt van vele onderzoekingen van Ptolemaeus, aan wie het hoofdzakelijk te danken is dat de theorieën van Hipparchus op ons zijn overgebracht. Voorts gebruikte Ptolemaus als uitgangspunt voor zijn redeneringen de aristotelische opvatting dat de aarde het middelpunt van het heelal was en dat de stenen en planeten daar in volmaakte cirkels omheen draaiden. Daarna trachtte hij deze interpretatie door middel van astronomische waarnemingen en wiskundige speculatie te rechtvaardigen. Het resultaat was het ‘stelsel van Ptolemaeus’, een wiskundig ‘bewezen’ interpretatie van het heelal die pas in 1543 door Copernicus naar de kroon zou worden gestoken. Om zijn waarnemingen te verklaren binnen de context van een geocentrisch heelal, gebruikte Ptolemaeus enkele complexe redeneringen en berekeningen. Ter verklaring van de beweging van de planeten en de sterren bepleitte hij een systeem van deferenten’, grote cirkels die om de aarde draaien, en tachtig ‘epicykels’, kleine cirkels die binnen de deferenten draaien. Hij onderzocht ook de theorie van de ‘excentrische beweging’. Deze veronderstelde één omwentelingscirkel, waarvan het middelpunt niet met de aarde samenvalt, en vereffeningspunten’ – denkbeeldige punten in de ruimte die hielpen om het brandpunt van de omwenteling van hemellichamen te bepalen. Ptolemaeus moest gebruikmaken van deze complexe theorieën omdat hij niet wist dat de planeten in werkelijkheid in elliptische kringen draaiden en niet in volmaakte cirkels. Het gevolg daarvan was dat zijn voorspellingen over die bewegingen soms incorrect waren, maar het was de beste verklaring die er in die tijd beschikbaar was, en zou dat nog eeuwen blijven.

Geografie

Bijna net zo invloedrijk was Ptolemaeus’ werk Geographia. Voor het eerst werd wiskundig beredeneerd hoe de geografische lengte en breedte van plaatsen moest worden vastgesteld. Ook dit was gebaseerd op eerder werk van Hippar-chus. Hierdoor kon Ptolemaus baanbrekend onderzoek verrichten naar de mogelijkheid om de bolvormige aarde te projecteren op een plat vlak, wat heeft geleid tot een kaart op schaal van de toenmalige bekende wereld, die net zo lang zijn invloed zou doen gelden als de Almagest. Hoewel er vele vergissingen op deze kaart stonden – zo ligt de evenaar veel te noordelijk en strekt Azië zich veel te ver naar het oosten uit – kan het belang ervan voor latere generaties niet worden overschat. Men beweert wel dat juist omdat Azië op de kaart van Ptolemaeus veel dichter bij Europa leek te liggen dan in werkelijkheid (aangenomen dat de aarde een bol is en men naar het westen ‘keen Christophorus Columbus het plan kreeg om westwaarts varend een kortere route naar Azië te vinden, en zo per ongeluk Amerika ontdekte.

Astrologie

Een ander belangrijk werk van Ptolemaeus, dat nog steeds wordt bestudeerd, is de Tetrabiblos, waarschijnlijk het eerste boek over de ‘wetenschap’ astrologie. Hierin veronderstelt Ptolemae-us dat de invloed van de stenen op de mensen wellicht te maken heeft met een soort straling.

Verdere invloed van Ptolemaeus

Ptolemaeus heeft over verschillende andere onderwerpen geschreven. Twee werken in het bijzonder waren ook van enig belang. Zijn laatste werk is de Optica, door velen beschouwd als het geslaagdste. Hierin behandelt Ptolemaeus diverse basisprincipes van de optica. Nadat hij de beginselen van terugkaatsing heeft gepresenteerd, onderzoekt Ptolemaeus de breking van lichtstralen die door water gaan, met tabellen voor de verschillende invalshoeken, tabellen die duidelijk gebaseerd zijn op empirische waarneming.

Zoveel als er bekend is van het werk van Ptolemaeus, zo weinig weten we van zijn leven. Hij was van Griekse afkomst en geboren in Alexandrië, Egypte. Men neemt aan dat hij zelden of nooit uit Alexandrië weg is geweest, wat ironisch is voor een man die de wereld in kaart heeft gebracht. Zijn aardrijkskundige kennis kwam van de verhalen van zeelieden en Romeinse bezoekers.