Plato

Plato

‘Laat niemand hier binnentreden die niets weet van meetkunde’

Plato ca. 427-347 v.C.

Om te begrijpen hoe Plato tot zijn conclusies kwam die zo’n diepe uitwerking hebben gehad op het westerse denken, is het nodig om zijn eigen invloeden te kennen. Hij werd in of bij Athene geboren toen deze stadstaat een van de heersende en cultureel meest ontwikkelde plaatsen ter wereld was. Hij was sterk beïnvloed door de betogen van een andere grote filosoof, Socrates, die daar ook woonde. Socrates streefde voortdurend naar een helderder definitie van woorden en de menselijke perceptie van die woorden om dichter bij ‘de waarheid’ te komen achter het vaak irrationele en onnadenkende gebruik ervan. Zo ontstond bij Plato de gedachte van ‘de werkelijkheid’ die werd vervormd door de menselijke waarneming, wat belangrijke rol zou spelen bij zijn benadering de wetenschap en, in het bijzonder, de metafysica.

De invloed van Socrates

Socrates werd in 399 v.C. terechtgesteld omdat hij de jeugd van Athene zou ‘bederven’ met zijn ‘opstandige’ ideeën. Als reactie hierop ontvluchtte Plato de stadstaat en begon aan reis door vele landen, die meer dan tien jaar zou duren. Op één van zijn reizen kwam hij een groep mensen tegen die ook grote invloed op hem zouden hebben: de Pythagoreeërs. Deze leerlingen van Pythagoras gingen in Croton verder met het toepassen van hun ‘alles is getal’-benadering.

De ideeënleer

De combinatie van deze twee invloeden, plus natuurlijk zijn eigen werk, brachten Plato tot zijn Ideeënleer, zijn belangrijkste nalatenschap aan de wetenschap. Deze leer hield in dat de natuur zoals ze door menselijke ogen wordt gezien, slechts een misvormde versie is van de ‘werkelijkheid’, de ‘ideeën’; in een leerzame metafoor vergelijkt hij de mensen met holbewoners die met hun gezicht naar de achterkant van hun grot gekeerd staan. Wat zij waarnemen als werkelijkheid is slechts de schaduw van dingen, geprojecteerd door de zon. Er valt derhalve weinig te leren van het observeren der dingen. Voor Plato bestond er een eeuwige, mathematische vorm en orde in het heelal, waarvan de mensen slechts onvolmaakte glimpen opvingen, gecorrumpeerd door hun eigen irrationele percepties en vooroordelen over hoe de dingen ‘zijn’. Derhalve was voor Plato, net als voor de Pythagoreeërs, een rationele, wiskundige benadering van de wetenschap die universele waarheden wilde vaststellen, onafhankelijk van de mens, de enige juiste. Deze bevestiging van de numerieke methode had een grote invloed op de moderne wetenschap; degenen die volgden in deze traditie deden ontdekkingen door een wiskundige voorspelling. Zo konden wiskundige berekeningen toekomstige ontdekkingen voorspellen, zoals in het geval van de onbekende elementen in het eerste periodiek systeem van Dmitri Mendelejev, en daaropvolgend wetenschappelijk onderzoek zou aantonen dat de wiskunde gelijk had gehad. Deze benadering wordt nog steeds door wetenschappers gebruikt.

De academie

Plato heeft de wetenschappelijk manier van denken ook op een veel fysiekere manier beïnvloed, namelijk door het stichten van een Academie toen hij in 387 v.C. in Athene terugkeerde. Sommigen menen dat dit de eerste universiteit van Europa was, en de basisprincipes van de Academie als school voor de systematische speurtocht naar wetenschappelijke en filosofische kennis stemden daar zeker mee overeen. De invloed van Plato was alomtegenwoordig; het schijnt dat het opschrift boven de ingang luidde: ‘Laat niemand hier binnentreden die niets weet van meetkunde.’ De daaropvolgende eeuwen werd de Academie van Athene erkend als de autoriteit op het gebied van wiskunde, sterrenkunde, natuurwetenschap en filosofie. Ze hield bijna 1000 jaar stand, tot de Romeinse keizer Justinianus haar sloot in 529 n.C., toen de Middeleeuwen begonnen.

Het erfgoed van Plato

Tegenwoordig kennen we Plato vooral als één van de grootste filosofen uit de westerse geschiedenis. Het ligt daarom niet voor de hand om hem op te nemen in een boek over beroemde natuurwetenschappelijke onderzoekers. Maar zoals het werk van Plato zich uitsterkte tot het gebied van onderwijs, literatuur, politiek, epistemologie en esthetiek, zo ook tot het gebied van de natuurwetenschap. Hoewel het werk van Plato in de loop van de geschiedenis aan herinterpretatie onderhevig is geweest, blijf zijn ligische benadering van de natuurwetenschn.ap invloedrijk dankzij zijn verstrekkende ideeën.

427 v.C. Plato geboren in of bij Athene. 399 v.C. Na de executie van Socrates verlaat Plato vol walging Athene. 387 v.C. Bij zijn
terugkeer in Athene sticht Plato zijn Academie, een bastion van geleerdheid tot de sluiting op bevel van keizer Justinianus in 529 n.C. 389 v.C. Plato bezoekt voor het eerst Sicilië

Author: Y Comak