Paul Ehrlich

Ehrlichs ‘magische kogel’ werd het medicijn tegen ziekten als tuberculose en syfilis

Paul Ehrlich 1854-1915

Na het werk van Edward Jenner (1749-1823) en Louis Pasteur (1822-1895) werd de betekenis van vaccinaties algemeen begrepen. Maar aan het begin van de 20ste eeuw bestonden er nog tal van dodelijke ziekten waartegen geen remedie bestond. Wetenschappers gingen daarom op zoek naar andere methoden om ziekten te bestrijden. Een onderzoeker die daarbij veel succes had en die bovendien een nieuwe manier introduceerde om ziekten te behandelen was de Duitser Paul Ehrlich.

Het kleuren van preparaten

Eerder in zijn loopbaan was Ehrlich diep onder de indruk geraakt van de recentelijk ontwikkelde techniek van het kleuren van cellen om ze voor onderzoek onder de microscoop te markeren. Sommige kleurstoffen markeerden alleen bepaalde soorten micro-organismen. Ehrlich slaagde erin een kleurstof te maken om de tuberculosebacil, die Robert Koch (1843-1910) in 1882 had ontdekt, te markeren. Deze techniek zou voortaan veel gebruikt worden om tuberculose te diagnosticeren.

De magische kogel

De principes achter het kleuren zouden centraal blijven staan in Ehrlichs latere werk en ze vormden de inspiratie voor de vondst die hem het bekendst heeft gemaakt. Vanaf ongeveer 1905 begon Ehrlich een grondig onderzoek om de hypothese te toetsen dat als een kleurstof zich kon hechten aan bepaalde gevaarlijke bacteriën (zoals hij had aangetoond voor de tuberculosebacil), andere chemicaliën zich dan misschien op dezelfde manier konden gedragen. Het was echter zijn bedoeling dat de ziekteverwekkers daarbij niet gekleurd zouden worden, maar in plaats daarvan vernietigd. De stof die het bewijs zou leveren voor zijn theorie was arsenicum. Deze stof was levensgevaarlijk voor mensen, maar Ehrlich ontdekte dat bepaalde arsenicumverbindingen aangewend konden worden tegen bacteriën zonder al te veel schadelijke bijwerkingen voor mensen. In 1909 had hij eindelijk zijn ‘magische kogel’ gevonden. De arsenicumverbinding die was getest, verdreef en doodde de bacteriën die syfilis veroorzaken. Het volgende jaar bracht hij de verbinding onder de naam Salvarsan op de markt. Eindelijk kon syfilis, een wijdverbreide en vreselijke ziekte, die vaak leidde tot krankzinnigheid en de dood, op grote schaal bestreden worden. De techniek die Ehrlich had toegepast wordt beschouwd als de basis van de chemotherapie, de behandeling van ziekten door het gebruik van synthetische verbindingen om ziekteverwekkers te lokaliseren en te doden. Dezelfde techniek kon ook bij andere ziekten van vitaal belang zijn, zoals bij de bestrijding van kankerverwekkende cellen.

De nobelprijs

Na zijn onderzoek naar kleuringstechnieken en nog voor de ontwikkeling van zijn geneesmiddel tegen syfilis ontving Ehrlich een gedeelde Nobelprijs voor fysiologie (in 1908) voor een andere ontdekking. Vanaf 1889 tot de eeuwwisseling had hij zich beziggehouden met immunologie en hij kreeg voor zijn werk op dat gebied de prijs. Hij wordt vaak beschouwd als de grondlegger van de moderne werkwijze in dit vakgebied, vanwege de systematische en kwantitatieve methoden die hij toepaste. Hij stelde theorieën op over de werking van het immuunsysteem en over de rol van afweerstoffen. Hij voerde ook experimenten uit om de versterking van het immuunsysteem bij dieren te meten als dat herhaaldelijk werd blootgesteld aan verschillende soorten ziekteverwekkers. Dit leidde tot belangrijke verbeteringen van de geneesmiddelen tegen difterie en de ontwikkeling van methoden om de werking daarvan te meten. Vooral het uiteindelijk beperkte succes van deze medicijnen bracht Ehrlich ertoe op zoek te gaan naar zijn ‘magische kogel’.

Het erfgoed van Ehrlich

In onze moderne wereld, waar penicilline en andere antibiotica gemakkelijk te verkrijgen zijn, vergeten we gemakkelijk hoe verschrikkelijk ziekten als pokken en tuberculose vroeger waren. Ziekten die nu vrijwel uitgeroeid zijn, konden zelfs vijftig jaar geleden nog tot een ellendige dood leiden. Tuberculose is daarvan een bekend voorbeeld. Na Ehrlichs overlijden bewees de Britse Times eer aan de grensverleggende prestaties van de grote onderzoeker door te schrijven: ‘De hele wereld staat bij hem in de schuld.’

1882 Robert Koch ontdekt de tuberculosebacil. 1885 Das Sauerstoff-Bediirfniss des Organismus (De behoefte van het organisme aan zuurstof) gepubliceerd. 1892 Ehrlich toont aan dat met moedermelk afweerstoffen worden doorgegeven van moeder naar kind. 1908 Krijgt de Nobelprijs voor fysiologie (samen met tlie Metchnikoff). 1909 Ontdekt een arsenicumverbinding die syfilis bestrijdt.

1908 Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde “Voor de bestudering van het immuunsysteem”