Karl Wilhelm Scheele

Karl Wilhelm Scheele

Karl Wilhelm Scheele was een man die letterlijk zijn leven gaf voor de wetenschap

Karl Wilhelm Scheele 1742-1786

Een van de weinige concurrenten van Joseph Priestley wat betreft de 18de-eeuwse experimentele scheikunde had meer dan alleen de liefde voor het uitvoeren van proeven met hem gemeen. De Zweed Karl Wilhelm Scheele was net als Priestley maar een amateur, had weinig belangstelling voor theorie en ontdekte net als hij zuurstof. Scheeles claim om als eerste zuurstof te hebben ontdekt is overigens overtuigender dan die van Priestley, aangezien hij de vondst bijna twee jaar voor zijn Britse tijdgenoot deed.

Ondanks alle hindernissen

De verrichtingen van Scheele zijn des te opmerkelijker omdat hij, anders dan Priestley, niet het voordeel had van een goede opleiding. Bovendien was hij niet bemiddeld en kon zijn hele leven lang zijn experimenten alleen uitvoeren met beperkte apparatuur, en hij had weinig laboratoriumruimte. In het dagelijks leven was hij tot 1775 apotheker in Göteborg, Stoaholm en Uppsala. Toen verhuisde hij naar Ktiping, waar hij de rest van zijn leven actief bleef als eigenaar van een apotheek. In datzelfde jaar werd hij ook gekozen als lid van de Stockholmse Academie van Wetenschappen. Dankzij deze prestigieuze uitverkiezing kreeg hij goedbetaalde banen aangeboden van overzee, maar Scheele bleef liever in Kiiping, waar hij voldoende vrije tijd had om op zijn gemak experimenten uit te oefenen.

Zuurtof ontdekt voor priestley

In 1772 leidden de wetenschappelijke activiteiten van Scheele tot zijn belangrijkste wapenfeit: de ontdekking van zuurstof, twee jaar eerder dan Priestley. Hij gebruikte verschillende bronnen om zuurstof te maken. Hij verhitte bijvoorbeeld kwikoxide, salpeterzuur en kaliumnitraat. Tot zijn verdienste bedde hij zijn ontdekking in een algemenere theorie over de atmosfeer en verbranding in en concludeerde dat de eerste uit slechts twee gassen bestond. Het eerste, ‘verontreinigde lucht’ of stikstof, smoorde de verbranding; het andere, ‘brandlucht’, maakte verbranding mogelijk. Net als Priestley echter schatte hij het belang van zijn vondst niet geheel op waarde en interpreteerde haar alleen binnen de grenzen van de toenmalige ‘flogistontheorie: Anders dan Priestley werd de ontdekking hem niet toegeschreven, aangezien hij zijn ontdekkingen pas in 1777 publiceerde in Chemische observaties en experimenten met lucht en vuur. Tegen die tijd stond Priestley al bekend als de ontdekker van `gedeflogistiseerde’ lucht.

Groen gas

De ontdekking van chloor was weer zo’n geval waarin Scheele het belang van zijn onderzoeksresultaat niet op volle waarde schatte. Hij isoleerde het groene gas (chloor) in 1774, maar pas door werk van anderen in het begin van de 19de eeuw werd vastgesteld dat het een zelfstandig element was.

Een hele lijst ontdekkingen

Scheele was bezeten van de wens om nieuwe scheikundige elementen en verbindingen te ontdekken. Vanaf 1770 heeft hij een opmerkelijk aantal substanties geïdentificeerd, waaronder mangaan, siliciumtetrafluoride, bariumoxide, koperarseniet, glycerine, waterstoffluoride, waterstofsulfide en waterstofcyanide. Ook herkende hij een reeks nieuwe zuren, zoals citroen-, arseen-, wijnsteen- en blauwzuur.

Martelaar voor de chemie

Scheele moest wel offers brengen voor zijn baanbrekende vondsten. Het is zeer waarschijnlijk dat de giftigheid van veel chemicaliën waarmee hij werkte en de manier waarop hij ze identificeerde (onder andere door ruiken en -proeven!) heeft bijgedragen aan zijn relatief jeugdige dood op 43-jarige leeftijd. Scheele was letterlijk een man die zijn leven voor de wetenschap heeft gegeven.

Een gedreven wetenschapper

Scheele heeft misschien wel de meeste nieuwe stoffen ontdekt aller tijden. Deze prestatie is des te opmerkelijker wanneer men bedenkt dat hij weinig opleiding had genoten. Ook nog zijn ruimtegebrek en ontoereikende apparatuur in aanmerking genomen, moet de conclusie luiden dat Scheele over een ijzeren vastberadenheid en vastbeslotenheid moet hebben beschikt om tot dergelijke indrukwekkende resultaten te komen. Aan de Zweedse scheikundige wordt ook toegeschreven dat hij het effect van licht op zilverzouten heeft gedemonstreerd, welk effect later de basis zou vormen voor de fotografie.

1772 Scheele ontdekt zuurstof, twee jaar eerder dan Joseph Priestley, maar publiceert zijn vondst pas in 1777. 1774 Ontdekt chloor. 1775 Gekozen tot lid van de Koninklijke Academie van Wetenschappen. 1777 Chemische observaties en experimenten met lucht en vuur gepubliceerd.

Author: Y Comak