Jan Baptist van Helmont

Jan Baptist van Helmont

Van Helmont introduceerde het woord ‘gas’, naar de Vlaamse uitspraak van ‘chaos’

Jan Baptist van Helmont 1579-1644

Terwijl de natuurkunde, astronomie en anatomische biologie rasse schreden voorwaarts maakten, lag de scheikunde, zoals we dat tegenwoordig noemen, enigszins achter. De takken van scheikunde werden niet echt onderworpen aan de rationele aanpak die kenmerkend is voor de wetenschappelijke revolutie. Wellicht is dit gewoon toeval, of komt het doordat de andere wetenschappen zich bezighielden met gemakkelijker waar te nemen verschijnselen, eenvoudig beschikbaar voor nauwkeurig onderzoek, zoals de sterren, beweging of het menselijk lichaam. De scheikunde moest echter wachten op de postume publicaties van de ietwat excentrieke Zuid-Nederlander Jan Baptist van Helmont,.

Een scherp waarnemer

Jan Baptist van Helmont, lid van een rijke familie, kon zich de luxe veroorloven om betaald werk af te wijzen en leidde zijn werkzame leven in zijn privé-laboratorium, waar hij experimenten uitvoerde. Van Helmont hield er nog steeds enkele bijgelovige opvattingen op na, zoals dat een wond moet worden genezen door het wapen te behandelen dat de wond veroorzaakte, al stelde hij wel met klem, anders dan de leer van de Kerk, dat dit volkomen natuurlijk was en volstrekt niet wonderbaarlijk. Deze houding bracht hem al snel in conflict met de Kerk, met als gevolg dat hij een groot deel van zijn leven doorbracht onder huisarrest.

De steen der wijzen

Ook had Van Helmont het alchemistische geloof in het bestaan van de Steen der Wijzen behouden. Het geloof in het bestaan van deze beroemde steen was zelfs een van de drijvende krachten achter de ‘wetenschap’ alchimie. Voor de alchimisten was de Steen der Wijzen het levenselixer in vaste vorm en was hij in staat om onedele metalen te veranderen in goud. Het najagen van deze imaginaire wondersteen heeft geleid tot vele belangrijke scheikundige ontdekkingen. Van Helmont heeft genoeg bereikt om door sommigen beschouwd te worden als de ‘vader’ van de moderne biochemie. Zo was hij de eerste die een berekende benadering van het onderwerp hanteerde, vooral door wetenschappelijke metingen toe te passen op het resultaat van zijn experimenten. Hij maakte gebruik van een chemische balans en controleerde zijn waarnemingen nauwgezet.

Water, overal water

In een beroemd experiment plantte Jan Baptist van Helmont een wilg en mat de groei ervan over een periode van vijfjaar, waarin de wilg 74 kg zwaarder werd. Op basis hiervan ‘bewees’ hij dat vrijwel
alle materie hoofdzakelijk bestond uit water. Hij verwierp het aristotelische geloof in de ‘vier elementen’ (plus ether) en was het eens met een andere oude Griekse wetenschapper, Thales, over de dominantie van water, en na zijn experiment met de wilg nog meer. Vijf jaar lang had de boom alleen geteerd op regenwater en het kleine beetje aarde waarin hij was geplant. Jan Baptist van Helmont mat dat de massa van de aarde met nog geen 100 g was afgenomen, wat hem tot de conclusie leidde dat de boom vrijwel volledig bestond uit het water dat hij had opgenomen. Wat hij ironischerwijze niet besefte, hij was tenslotte de uitvinder van het gas, was dat ongeveer 50 procent van de gewichtsvermeerdering afkomstig was van de kooldioxide in de lucht.

Soorten lucht

Bij andere experimenten merkte Van Helmont wel degelijk het bestaan van gas op. Zijn belangrijkste ontdekking was zelfs dat er überhaupt andere gassen bestonden dan ‘lucht’. Hij besefte dat verschillende elementen verschillende gassen afgaven wanneer ze werden verhit, en kon er vier van onderscheiden. Deze noemde hij gas carbonum, gas sylvester in twee varianten, en gas pingue. Deze gassen kennen we nu als kooldioxide, koolmonoxide, distikstof-oxide en methaan. Van Helmont was trouwens degene die het woord ‘gas’ introduceerde, naar de Vlaamse uitspraak van het Griekse woord ‘chaos’.

Verdere wapenfeiten

Behalve de scheikunde onderzocht Van Helmont de voeding, de spijsvertering en de fysiologie, waarbij hij dezelfde methodologie toepaste. Hij kon echter bij het merendeel van zijn onderzoekingen geen afstand doen van zijn fascinatie voor het mystieke, zodat zijn onderzoek bekeken vanuit een modern gezichtspunt veel van zijn waarde heeft verloren. Belangrijk is dat hij de wet van de ‘onverwoestbaarheid van materie’ erkende, zodat in zuur opgeloste metalen bijvoorbeeld alleen maar ‘verborgen’ waren en konden worden teruggewonnen. De zoon van Van Helmont publiceerde uiteindelijk in 1648 diens verzamelde geschriften onder de titel Ortus medicinae.

1579 Van Helmont geboren in Brussel als lid van een rijke familie. ca. 1621 Onder huisarrest geplaatst door de Kerk. 1648 Ortus medicinae (Oorsprong van de geneeskunde) gepubliceerd door zijn zoon.

Author: Y Comak