Francis Bacon

Francis Bacon

Francis Bacon schreeuwde van de daken dat er een nieuwe rationele methode moest komen

Francis Bacon 1561-1626

Stelde William Gilbert voorzichtig een nieuwe, rationele benadering van de wetenschap voor in zijn boek De magnete, Francis Bacon schreeuwde deze zelfde gedachte van de daken. Hoewel Bacon zelf niet echt een wetenschapsman was, was hij wel degene die de methodologie verfijnde achter de wetenschappelijke revolutie die de wereld zou veranderen. Vreemd genoeg kende hij Gilberts boek nauwelijks, maar hij vroeg de academici wel met klem om hun onderzoek systematisch aan te pakken, zoals Gilbert.

Een snelle start

Bacon ging al op zeer jeugdige leeftijd, twaalf jaar jong, naar Trinity College, Cambridge. Op zijn 23ste werd hij lid van het parlement. Hij had toen al zijn naam gevestigd als advocaat. Hij zette zijn glansrijke carrière voort aan het hof van Jacobus I en bracht het tot Lord Chancellor van Engeland. Omdat hij tot zulke hoogten was gestegen, was zijn val des te dieper toen hij als rechter smeergeld bleek te hebben aangenomen. Hij werd uit zijn ambt gezet en verloor al zijn macht en waardigheid. Zowel tijdens als na zijn juridische carrière hield Bacon zich ook bezig met filosofie en natuurwetenschap. Op het laatste terrein springen twee werken van hem eruit. In De augmentis scientiarum van 1605 behandelt hij zijn ongenoegen over de wetenschappelijke aanpak van die dagen. Hij voorzag een toekomst waarin het werk van de meesters uit de Oudheid verre overtroffen zou worden. In Novum organum, uit 1620, zette hij deze lijn voort en trok hij brutaalweg de aristotelische visie in twijfel. Aristoteles had zelf Organum geschreven en Bacons ‘nieuwe’ benadering van het werk van zijn voorganger suggereerde door de titel al een andere richting in het wetenschappelijk onderzoek.

Kritiek op de methode

In zijn werk zelf leverde Bacon hevige kritiek op de ‘deductieve’ wetenschappelijke methode. Hierbij werden abstracte ideeën geformuleerd, waarop ‘logisch’ werd voortgebouwd, stap voor stap, om ‘waarheden’ te vinden, zonder diepgaand te overwegen of de theoretische fundering zelf wel geldig was. Bacon bepleitte een ‘inductieve’ methode, waarbij alleen ‘zekere’ uitspraken gedaan mochten worden op basis van herhaalde waarnemingen en bewijsmateriaal dat uit de natuur was verkregen. Tweeduizend jaar lang had men vertrouwd op bijgeloof of onvoorwaardelijk de gebrekkige oplossingen van de academici der Oudheid aanvaard. Bacon spoorde de wetenschappers aan om alleen conclusies te trekken uit datgene wat ‘bekend’ was. Voor het verzamelen van gegevens waaruit deze zekerheden konden worden afgeleid, was een rationele, systematische, wetenschappelijk aanpak nodig met behulp van Bacons ‘Tafels van Vergelijkende Voorbeelden’, die een methodologie verschaften voor het elimineren van niet-relevante zaken bij een bepaald onderzoek, en voor het nauwkeurig aanwijzen van de vastgestelde feiten.

Een snel einde

Novum organum was maar een onderdeel van wat een zesdelig werk moest worden waarin zijn nieuwe benadering werd uiteengezet. Dat werk zou Instauratio heten. Het is echter nooit voltooid vanwege de vroegtijdige dood van de geleerde aan bronchitis. Behalve het uiteenzetten van de nieuwe methode van wetenschappelijk onderzoek wilde hij erin ook de wetenschappen opnieuw classificeren, een verzameling wetenschappelijk ‘feiten’ aanleggen en voorbeelden geven van een succesvolle toepassing van zijn nieuwe methode.

Verdere wapenfeiten

Hoewel Bacon veel meer had willen schrijven, heeft zijn weinige gepubliceerde werk een zeer grote invloed gehad op de wetenschap van na zijn tijd, vooral op de wetenschap van de 17de eeuw, omdat hij de wetenschappelijke revolutie een raamwerk bood waarbinnen kon worden geopereerd. Bacon waarschuwde degenen die zijn nieuwe methode wilden toepassen voor vier intellectuele ‘drogbeelden’: Beïnvloeding door hartstochten – ‘drogbeelden van de stam’ Vooroordelen – `drogbeelden van de grot’ Taalkundige verwarring – ‘drogbeelden van de markt’
Dogmatische filosofische systemen – ‘drogbeelden van het theater’
Alleen wanneer we de metafysische bagage hebben afgelegd, kunnen we de wetenschappelijke methode correct toepassen, meende hij.

1561 Bacon geboren in Londen. 1575 Bacon studeert af in Cambridge. 1603 Jacobus I van Schotland beklimt de Engelse troon. 1607 Jacobus I benoemt Bacon tot lid van de King’s Counsel. 1618 Benoemd tot Lord Chancellor. 1620 Zijn Novum organum stelt dat experimenteren de juiste methode van wetenschapsbeoefening is. 1621 De juridische carrière van Bacon eindigt met een schandaal.

Author: Y Comak