Menu +

Edward Teller

Teller was een belangrijke voorstander van de waterstofbom en het ‘Star Wars’-project

Edward Teller 1908-2003

Er is weinig dat de psyche van de wereld meer kan hebben beroerd dan de in 1945 op Japan afgeworpen atoombommen. De omvang en de afschuwelijke gevolgen van de twee bombardementen op Hiroshima en Nagasaki overtuigden de meesten er wel van dat de mensheid nu zichzelf kon vernietigen. Toen de Verenigde Staten in 1952 de waterstofbom (H-bom) demonstreerden, was de psychologische uitwerking daarom niet zo groot als die anders misschien geweest was. De fysieke uitwerking was daarentegen reusachtig: deze bom was tien-, honderd-, misschien duizendmaal krachtiger dan de atoombom.

Teller en de bom

Een van de belangrijkste voorstanders van deze vernieuwende, verwoestende technologie was de Amerikaan van Hongaarse afkomst Edward Teller. Nog voor het atoombomproject was voltooid, pleitte Teller al voor de ontwikkeling van de ‘Super’, een waterstoffusiebom, als alternatief voor de kernbom. Deze laatste werkte door de kern te splitsen van het zware uraniumatoom; de eerste was een zijtak van het converteren van waterstof tot helium. Het was Enrico Fermi (1901-1954) die, in 1941, als eerste de mogelijkheden van een waterstofbom had aangegeven. De Italiaan opperde dat een atoombom genoeg hitte en druk kon veroorzaken om een `thermonucleaire’ reactie van een waterstofisotoop af te dwingen, waardoor een nog grotere kracht werd ontketend. Deze mogelijkheid werd al aangestipt sinds het tien jaar eerder was doorgedrongen dat een heliumatoom iets lichter was dan het zou moeten zijn gezien de samenstellende delen. Blijkbaar ging er bij fusie iets ‘verloren’. Toepassing van Albert Einsteins E=mc2 gaf al snel de verklaring: de ontbrekende massa werd omgezet in enorme hoeveelheden energie. Dit was precies de basis van de werking van de zon. Waterstofatomen fuseren onder grote druk en hoge temperatuur en het verschil wordt uitgezonden als straling. De vooruitgang van de nucleaire technologie bood nu de mogelijkheid om op aarde de voorwaarden te scheppen om dit proces te dupliceren. Teller was meteen verkocht voor het idee van een waterstofbom.

Grotere en krachtiger bommen

Hoewel de Hongaars-Amerikaanse natuurkundige de rest van de oorlog, samen met zijn collega’s, doorging met zijn werk aan de atoombom, was zijn blik al helemaal gericht op wat hij zag als de volgende essentiële stap. Hij pleitte zelfs zo heftig voor de ‘Super’ dat zijn collega’s zich er soms over verbeten dat hij zijn aandacht liet afleiden van het veel dringender werk aan de atoombom. Na de oorlog moest Teller zelf zich verbijten dat de autoriteiten niet voldoende gemotiveerd waren om te beginnen aan de H-bom. Tegen het eind van de jaren veertig van de 20ste eeuw werd het echter duidelijk dat de Sovjetunie atoomtechnologie aan het ontwikkelen was. Nu wilde de regering de voorsprong die de VS hadden wel handhaven. In 1950 begon men serieus aan het H-bomproject, met Teller helemaal in zijn rol van ‘vader’ van de bom, wat later ook zijn bijnaam werd. Teller had zelfs al schetsen voor de bom gemaakt, maar die bleken niet werkbaar te zijn. Na herberaad en intensieve samenwerking tussen Teller en de wiskundige Stanislaw Marcin Ulam (1909-1986), die ook in het team zat, werden de eerste technische problemen overwonnen. Later beweerde Teller dat dit aan hem te danken was, terwijl anderen Ulam de eer gaven. Hoe dan ook, de inspanningen van het team leidden ertoe dat aan het eind van 1951 de thermonucleaire bom gereed was. De wereld maakte ermee kennis tijdens de overweldigende publieke presentatie in 1952. Slechts een paar jaar na de atoombommen op Japan beschikten de Verenigde Staten daadwerkelijk over een bom die nog duizendmaal krachtiger was.

De invloed van Teller

Ongeveer in dezelfde periode werd de leider van het eerste atoombomproject, Robert Oppenheimer (1904-1967), verhoord vanwege zijn zogenaamde ‘trouweloosheid’ jegens zijn vaderland. Teller wekte de woede van zijn collega’s door te getuigen tegen Oppenheimer. Hij zei dat hij zich veiliger zou voelen wanneer publieke aangelegenheden bij anderen zouden berusten. Dit ‘verraad’, gevoegd bij alle eerdere spanningen, leidde tot een verwijdering tussen Teller en vele van zijn collega’s. Toch bleef hij een belangrijke figuur en hij haalde de regering in de jaren tachtig over om door te gaan met het Strategie Defensie Initiative-project (‘Star Wars’).

1930 Afgestudeerd in de fysische scheikunde in Leipzig. 1931 Studeert onder Niels Bohr in Kopenhagen. 1935 Emigreert naar de VS. 1939 Voegt zich bij het team van Fermi aan de Universiteit van Chicago. 1943 Doet mee aan het Manhattan Project onder Robert Oppenheimer. 1952 De eerste waterstofbom komt tot ontploffing. 1982-1983 Adviseur van de regering-Reagan over het Strategic Defense Initiative.