Edward Jenner

Edward Jenner

Pokken was een meedogenloze ziekte, waar één op de vijf geïnfecteerden aan stierf

Edward Jenner 1749-1823

De snelle ontwikkeling van de wetenschap in de 18de eeuw bracht niet alleen een verandering teweeg in het begrip dat mensen hadden van de wereld, maar was ook van invloed op hun dagelijks leven. Weinig wetenschappers zouden zo’n invloed hebben op alle geledingen van de maatschappij als Edward Jenner, die het eerste vaccin ontwikkelde. Jenner was een bekwaam arts, die in 1770-1772 zijn opleiding voltooide in Londen onder begeleiding van de bekende chirurg John Hunter, waarna hij terugkeerde naar zijn geboortedorp Berkeley in Gloucestershire, Engeland. Behalve succesvol arts was hij ook een scherp waarnemer der natuur, vooral van de vogeltrek en het gedrag van de koekoek. Hij was ook geïnteresseerd in medische experimenten, paste chemische behandeling toe bij bepaalde ziekten en onderzocht de oorzaak van angina door lijken te ontleden.

De vreselijke pokken

Zijn grote doorbraak kwam echter door zijn experimenten betreffende de pokken. In de tijd van Jenner was dit een meedogenloze, endemische ziekte. Eén op de vijf geïnfecteerden overleed eraan. De overlevenden raakten vaak blind of ernstig misvormd. Er bestond geen behandelwijze van de ziekte en pogingen om haar te voorkomen beperkten zich tot een grove vorm van inenting, variolatie genaamd. Hierbij infecteerde een gezonde persoon zichzelf opzettelijk met pokken van iemand die een lichte vorm van de ziekte had, door materiaal aan de wonden van de zieke te onttrekken en dat in een open wond in te brengen. Aangezien pokken niet voor een tweede keer kan worden opgelopen, hoopte men zich zo een lichte vorm van de ziekte te bezorgen en daarna immuun te zijn. Dit was helaas een riskante aangelegenheid; degene die zichzelf infecteerde, liep vaak een dodelijke versie van de ziekte op.

Bestrijd ziekte met ziekte

In 1796 had Jenner een poging gedaan tot een andere manier van preventie. Hij had uit verhalen gehoord en ook zelf geobserveerd dat melkmeisjes die eerder koepokken hadden opgelopen door hun contact met het vee, later zelden of nooit (mensen)pokken kregen. Koepokken was een relatief lichte ziekte, die men opliep via de uiers, veel minder gevaarlijk dan pokken. In mei 1796 kwam zo’n melkmeisje, Sarah Nelmes, naar de praktijk van Jenner met koepokken. Hij onttrok wat materiaal uit haar puistjes en kreeg een lokale boer zo ver dat die zijn acht jaar oude zoon, James Phipps, ermee liet besmetten opdat hij dan later nooit pokken zou oplopen. De jongen kreeg, zoals verwacht, een lichte vorm van koepokken en herstelde snel. Niet lang hierna deed Jenner een poging om de jongen met een dodelijke dosis pokken te infecteren. Hij werd niet ziek. De dokter herhaalde dit experiment op dezelfde jongen een paar maanden later, en later ook bij anderen, maar niemand liep pokken op. De ‘vaccinatie’, zoals Jenner het noemde (naar het Latijnse woord voor koepokken, vaccinae), was geslaagd. Jenner begreep de wetenschappelijke verklaring ervan niet, maar de praktijk was duidelijk.

Groot succes

Jenner meldde zijn resultaten in 1797 aan de Royal Society, maar die wilde niet tot publicatie overgaan, dus gaf hij in 1798 in privé-beheer een verhandeling uit met de titel An inquiry into the causes and effects of the variolae vaccinae. Hoewel er eerst tegenwerking was en niet iedereen vaccinatie vertrouwde, sprak het succes ervan al snel voor zich. Vanaf het begin van de 19de eeuw werd vaccinatie erkend als de beste methode om pokken te voorkomen. De Britse regering gaf Jenner regelmatig een substantiële beloning voor zijn werk. In 1840 werd variolatie, de voormalige preventiemethode, verboden, en in 1853 werd de verplichte vaccinatie van jonge kinderen ingesteld. In 1800 stierven 40 op de 10.000 mensen aan pokken, in 1900 1 op de 10.000. In 1980 werd de ziekte officieel als niet meer bestaand verklaard.

Verdere wapenfeiten

Jenner heeft zijn ontdekking nooit willen gebruiken om zich te verrijken. In de periode dat hij pleitte voor het gebruik van vaccinatie, ging hij er financieel op achteruit, want zijn praktijk werd verwaarloosd. Jenner gaf gevolg aan de raad van zijn mentor John Hunter: ‘Denk niet na! – experimenteer!’ Jenner nam als eerste waar dat een pas uit het ei gekomen koekoek, niet de adult, de andere eieren het nest uit werkt.

14 mei 1796 Jenner stelt koepokken vast bij een melkmeisje. Hij onttrekt wat materie uit haar puistjes en infecteert daarmee een achtjarige jongen. 1 juli 1796 Probeert de jongen met pokken te besmetten. De jongen wordt niet ziek en is zo de eerste persoon die bewust tegen pokken is gevaccineerd. 1798 An inquiry into the causes and effects of the variolae vaccinae gepubliceerd.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.