Edmund Halley

Edmund Halley

Edmund Halley heeft meer gedaan dan het ontdekken van een terugkerend kosmisch verschijnsel

Edmund Halley 1656-1742

Vaak wordt een overleden beroemdheid herdacht vanwege één enkele ontdekking, theorie of uitvinding. De Engelse astronoom en wiskundige Edmund Halley is hiervan misschien wel het beste voorbeeld, door de ontdekking van de komeet die nu zijn naam draagt. Toch had hij, meer dan bijna enig ander in dit boek, een brede academische belangstelling, die een veel grotere uitwerking heeft gehad dan de waarneming van een terugkerend kosmologisch verschijnsel. Vaak wordt een overleden beroemdheid herdacht vanwege één enkele ontdekking, theorie of uitvinding. De Engelse astronoom en wiskundige Edmund Halley is hiervan misschien wel het beste voorbeeld, door de ontdekking van de komeet die nu zijn naam draagt. Toch had hij, meer dan bijna enig ander in dit boek, een brede academische belangstelling, die een veel grotere uitwerking heeft gehad dan de waarneming van een terugkerend kosmologisch verschijnsel.Vaak wordt een overleden beroemdheid herdacht vanwege één enkele ontdekking, theorie of uitvinding. De Engelse astronoom en wiskundige Edmund Halley is hiervan misschien wel het beste voorbeeld, door de ontdekking van de komeet die nu zijn naam draagt. Toch had hij, meer dan bijna enig ander in dit boek, een brede academische belangstelling, die een veel grotere uitwerking heeft gehad dan de waarneming van een terugkerend kosmologisch verschijnsel.

De komeet van Halley

Zijn meest gevierde wapenfeit moet natuurlijk niet worden onderschat. De Komeet van Halley, zoals hij werd genoemd toen hij zestien jaar na de dood van de astronoom weer verscheen in 1758, was de eerste komeet waarvan de terugkeer was voorspeld. Halley had de komeet zelf in 1682 geobserveerd. Na diepgaand onderzoek leidde hij af dat eerdere kometen, waargenomen in 1531 en 1607, zoveel overeenkomsten vertoonden met degene die hij had gezien dat ze waarschijnlijk een en dezelfde komeet waren, die met een tussenperiode van 76 jaar terugkeerde. Zijn bevindingen, waaronder ook de berekening van de baan van 23 andere kometen, werden in 1705 gepubliceerd als Astronomiae cometicae synopsis; ze waren van baanbrekend belang voor de toekomstige studie der kometen.

De zuidelijke hemel

De astronomische belangstelling van Halley beperkte zich echter niet tot kometen, en hij heeft veel belangrijk onderzoek verricht. In 1718 toonde hij aan dat de sterren een eigen beweging hebben door de catalogus van Ptolemaeus te vergelijken met de positie van de sterren in zijn eigen tijd. Hij nam ook de volle 19-jarige cyclus van de maan waar en bevestigde daarmee de theorie van seculaire acceleratie, die hij al in 1696 had geopperd. In 1716 stelde hij een manier voor om de afstand van de zon tot de aarde te bepalen aan de hand van Venusovergangen over de schijf van de zon. Een van zijn grootste astronomische prestaties was ook een van zijn eerste. Op 20-jarige leeftijd voer hij mee op een schip naar Sint-Helena om de sterren op het zuidelijk halfrond in kaart te brengen. Na twee jaar onderzoek op het afgelegen eiland publiceerde hij in 1679 The catalogue of southern stars, niet alleen de eerste nauwkeurige kaart van de zuidelijke hemel, maar ook zijn eerste verkenning van de sterren met behulp van een telescoop.

Niet alleen astronomie

De verdiensten van Halley breidden zich uit tot vele andere terreinen. Door sommigen wordt hij beschouwd als de grondlegger van de geofysica, vanwege zijn kaart uit 1686 van de meest voorkomende winden op aarde en vanwege zijn latere gedetailleerde kaarten van de getijden en de magnetische variatie. Hij onderzocht tussen 1687 en 1694 het zoutgehalte en de verdamping van meren en bood aan de hand van de uitkomsten een theorie over de ouderdom van de aarde. Halley ontwikkelde een wiskundige wet die het verband tussen hoogte en luchtdruk aantoonde, waarna hij de barometer kon verbeteren. Aan de hand van de bevolking van de stad Wroclaw (Breslau) stelde hij sterftetabellen samen, gepubliceerd in 1693, die de basis zouden vormen voor de levensverzekeringswiskunde. Ook het atoom, de regenboog en zelfs de duikerklok ontsnapten niet aan zijn nauwkeurig onderzoek. Halley was zeker niet alleen een astronoom. Hij was van 1698 tot 1700 commandant van de Paramour, een slagschip van de marine, en blonk ook uit als cartograaf. De Komeet van Halley staat in 2062 weer aan de hemel.

Halley en Newton

Zijn vele verrichtingen ten spijt is de belangrijkste verdienste van Halley misschien wel zijn vriendschap met Newton. Hij leerde hem in 1684 in Cambridge kennen en zou daarna een belangrijke rol spelen bij de presentatie van de gravitatietheorie. Hij stimuleerde Newton om de Principia te schrijven, zijn belangrijkste werk. Hij heeft-het werk geredigeerd en gecorrigeerd, het voorwoord geschreven en, misschien wel het belangrijkst, de publicatie in 1687 uit eigen middelen gefinancierd, toen de Royal Society dat niet wilde doen. Wanneer Edmund Halley nooit geleefd had, zou zijn komeet nog steeds bestaan, zij het onder een andere naam. De Principia van Isaac Newton zouden er hoogstwaarschijnlijk, in ieder geval in de vorm die we nu kennen, niet geweest zijn.

1679 The catalogue of the southern stars gepubliceerd. 1682 Halley neemt de komeet waar die naar hem is genoemd. 1687 Dringt er bij Newton op aan om zijn Principia uit te geven en financiert de publicatie met zijn eigen geld. 1705 Astronomiae cometicae synopsis (Synopsis van de astronomie van de kometen) gepubliceerd. 1758 De komeet keert terug zoals voorspeld. Voortaan heet hij de Komeet van Halley.

Author: Y Comak