De evangelist Johannes ontvangt goddelijke bezoek om de Apocalyps te Openbaren
De evangelist Johannes ontvangt goddelijke bezoek om de Apocalyps te Openbaren

De evangelist Johannes ontvangt goddelijke bezoek om de Apocalyps te Openbaren

De Apocalyps gaat over het einde der tijden en daarom een groot deel van de gepresenteerde beelden in het domein van het geloof en niet in dat van de rationele beschouwing.

Johannes die op Patmos de Openbaring schrijft. Berto di Giovanni
Johannes die op Patmos de Openbaring schrijft. Berto di Giovanni (1520)

In de christelijke wereld zal niemand ontkennen dat het laatste boek van de bijbel, de Openbaring van Johannes, of het Boek der Openbaringen zoals het lang bekendstond, het meest invloedrijke en profetische bijbelboek is. Het is een betrekkelijk korte tekst van 23 hoofdstukken, geschreven in een visionaire stijl van grote poëtische kracht. De manier echter waarop in het visioen van Johannes de ondergang van het Romeinse Rijk wordt beschreven, bleek grotendeels correct. De christelijke kerk heeft ten slotte het keizer rijk overleefd, zoals Johannes voorzag en met de invasie van de barbaren in de vijfde eeuw na Chr. viel de stad Rome zelf, precies zoals hij had voorspeld.


Na de kruisiging van Jezus was de vroegchristelijke kerk getroffen door drie bijzonder traumatische gebeurtenissen. De eerste hiervan vond plaats tijdens de heerschappij van keizer Nero, die van 54, tot 68 regeerde en een instabiele, mogelijk zelfs krankzinnige man was. In het jaar 64, verwoestte een vreselijke brand een groot deel van de stad Rome en in de publieke opinie werd de schuld voor de ramp bij de keizer persoonlijk gelegd. Er deed een verhaal de ronde dat Nero,
die enig talent als musicus bezat, ‘muziek had gemaakt terwijl Rome in brand stond’, daarnaast ging het gerucht dat de keizer persoonlijk de brand had gesticht om van het spektakel van de vlammen te kunnen genieten. De geruchten bereikten Nero zelf, waarna hij besloot een zondebok te zoeken. De christenen waren een perfecte keuze omdat zij weigerden hem als een god te vereren. Een onbekend aantal christenen werd opgepakt. Op beschuldiging van brandstichting werden ze op een gruwelijke wijze ter dood gebracht: sommigen werden als menselijke fakkels in brand gestoken, anderen gekruisigd, weer anderen werden gekleed in dierenhuiden en in het Colosseum door wilde roofdieren verscheurd.

De belegering en vernietiging van Jeruzalem door de Romeinen onder bevel van Titus, 70 n.Chr
De belegering en vernietiging van Jeruzalem door de Romeinen onder bevel van Titus, 70 n.Chr David Roberts (1850)

Het tweede trauma dat zijn sporen in de Openbaring heeft achtergelaten is het neerslaan van de joodse opstand en de Inname en vernietiging van Jeruzalem door de Romeinen in 70 na Chr. De opstand, geïnspireerd door zeloten die de komst van hun eigen Messias verwachtten, werd met nietsontziend geweld neergeslagen. Na afloop werd de tempel verwoest en de geestelijkheid afgeschaft, terwijl de belastingen waarmee de tempel werd gefinancierd, voortaan afgedragen moesten worden aan de keizerlijke schatkist in Rome. De Romeinen die voor de onderdrukking van de joden verantwoordelijk waren, regeerden over een rijk waar niet alleen Judea een deel van was, maar dat tevens het grootste deel van de toenmalig bekende wereld omvatte. Vespasianus, de legercommandant die de opdracht had gekregen om de opstand neer te slaan, werd in Rome tot keizer uitgeroepen nog voordat hij zijn taak had voltooid.


In het jaar 81 na Chr. stierf Vespasianus en werd opgevolgd door zijn jongere broer Domitianus, een wrede en tirannieke keizer die erop stond met Heer en God te worden aangesproken. Onder zijn bewind begon de eerste systematische vervolging van christenen, de derde traumatische gebeurtenis die het decor van de Apocalyps van Johannes vormt. De gelovigen tot wie Johannes zijn boodschap richtte, vormden een kleine, maar fanatiek toegewijde dissidente minderheid in de totalitaire Romeinse staat. De schijnbare duisterheid van de woorden van Johannes kan alleen tegen die achtergrond worden begrepen. Zijn geschriften waren illegaal en werden clandestien doorgegeven. Veel van de ideeën die hij naar buiten wilde brengen konden niet openlijk worden geformuleerd, zodat hij moest werken met symboliek.

De apocalyps van Johannes

Naast het beest met de tien hoorns dat Rome symboliseerde, kwam Johannes met een beest met twee hoorns dat ervoor zorgt dat de aarde en zij die daarop wonen het eerste beest zullen aanbidden’. Dat was waarschijnlijk een symbool voor de keizerlijke cultus die de burgers van het rijk verplichtte de keizer als een god te vereren. Johannes sprak in de context van dat wezen over het ‘getal van het beest’, dat hij gebruikte om het specifieke doel dat hij hiermee nastreefde te identificeren. ‘Hier is de wijsheid’, schreef hij. ‘Wie verstand heeft, berekende het getal van het beest, want het is een getal van een mens en zijn getal is 666.’ Johannes maakt hier duidelijk gebruik van een code. In zijn tijd bestonden de Arabische cijfers nog niet en gebruikte men Romeinse letters om getallen weer te geven.

Het laatste oordeel. Hieronymus Bosch (1482)
Het laatste oordeel. Hieronymus Bosch (1482)

Na een vreselijke strijd winnen de rechtvaardigen de slag en Christus en de opgestane martelaren regeren de wereld gedurende duizend jaar. Aan het einde van die periode komt Satan, die was opgesloten in de bodemloze put, weer vrij en begint een opstand, daarbij gesteund door de legerscharen van Gog en Magog, die Jeruzalem belegeren. Maar er komen vlammen uit de hemel om ze te verbranden en Satan wordt in een meer van vuur geworpen. Dan volgt het Laatste Oordeel, waarbij de rechtvaardigen zullen worden gered en alle anderen in het eeuwige vuur worden geworpen. Maar het visioen reikt nog verder: de geboorte van een nieuwe hemel en een nieuwe aarde en het neerdalen van het nieuwe Jeruzalem worden voorspeld. Daar zullen de wederopgestane gelovigen voor eeuwig leven in het goddelijke licht.