Anaximander

Anaximander

Anaximander was in feite de ontdekker van het begrip ruimte, een heelal met diepte

Anaximander ca. 610-547 v.C.

Stel u voor dat iedereen geloofde dat de aarde plat was en in de onmetelijke ruimte door zuilen werd gedragen. Algemeen werd aangenomen dat deze aarde zich in het centrum van een tentvormig heelal bevond, met sterren op gelijke afstanden van de aarde tegen de wanden geplakt. Stel u nu voor dat u te horen krijgt, tegen de heersende overtuiging in, dat de aarde ‘diepte’ had, niet gedragen werd en dat de sterren, maan en zon zich niet alleen op verschillende afstanden van de aarde bevonden, maar ook rond deze driedimensionale aarde draaiden. Een revolutionair idee, dat de geldende opvattingen over het heelal totaal veranderde. Dit is precies de reuzensprong in de wetenschappelijke denkwijze die aan Anaximander wordt toegeschreven.

Een theorie van het oneindige

Anaximander, vaak beschouwd als de grondlegger van de moderne astronomie, stond aan de wieg van het huidige westerse begrip van het heelal. Deze Griek, geboren en gestorven in Milete, in het huidige Turkije, heeft waarschijnlijk veel gereisd om zijn ideeën over de kosmos uiteen te zetten. Anaximander was een leerling van Thales van Milete en bracht vernieuwende natuurkundige, filosofische, meetkundige en astronomische inzichten. Net als over Thales is er erg weinig bekend over het leven van Anaximander en er is slechts één passage van zijn originele teksten bewaard gebleven. De rest weten we van beschrijvingen van latere Grieken, met name Aristoteles en Theophrastus. Zij zagen Anaximander meer als filosoof dan als wetenschapsman, als iemand die een gewaagde theorie formuleerde over het ‘oneindige’ of ‘onbegrensde’. Dit was zijn ‘beginsel’ van alle dingen, zonder oorsprong en einde, maar ‘waaruit alle hemelen en de werelden daarin ontstonden’ (uit Theophrastus’ beschrijving van het werk van Anaximander). Toch zijn het zijn ideeën over astronomie die op lange termijn invloed hadden en theorieën verschaften die de wereld veranderden.

Een topografisch heelal

De belangrijkste sprong van Anaximander was dat hij zich de aarde voorstelde als vrij in het centrum van het heelal zwevend. Andere Griekse denkers hadden altijd aangenomen dat de aarde een platte schijf was die door water, zuilen of een andere fysieke constructie op zijn plaats werd gehouden. Hoewel Anaximander duidelijk niet met zwaartekracht bekend was, ondersteunde hij zijn betoog met de veronderstelling dat de aarde, gelegen in het centrum van het heelal, op ‘gelijke afstanden van de buitenste randen, op geen enkele manier geneigd is naar boven, beneden of opzij te bewegen; en daar het onmogelijk is om tegelijkertijd in tegengestelde richtingen te bewegen, blijft zij noodzakelijkerwijs waar zij is’ (Aristoteles’ verklaring van Anaximanders theorie). Omdat de aarde vrij zweefde, kon Anaximander bovendien stellen dat de zon, maan en sterren rond de aarde cirkelden. Dit verklaarde bijvoorbeeld waarom de zon ondergingging in het westen en opkwam in het oosten. Als men hieraan de idee toevoegt dat de aarde diepte heeft (hoewel Anaximander een cilindervorm voor zich zag die plat was aan de bovenkant), ontstaat er een revolutionaire visie op het heelal.

De leegte tussen de sterren

Anaximander ontdekte in feite het begrip ‘ruimte’ of een heelal met diepte. In plaats van de aarde opgesloten te zien in een soort ‘hemelgewelf’, stelde hij dat de ‘hemellichamen’ (zon, maan en sterren) op verschillende afstanden van de aarde stonden, met ertussen ruimte of lucht. Hij probeerde de afstanden van deze lichamen tot de aarde te berekenen, waarbij hij er ten onrechte van uitging dat de sterren het dichtst bij de aarde stonden, dan de maan en als laatste de zon. Het is heel goed mogelijk dat Anaximander zelf een kaart heeft getekend van zijn visie op het heelal. Hoewel die kaart in detail niet zou kloppen, had dit een enorme vooruitgang betekend in de grafische voorstelling van het heelal.

Verdere wapenfeiten

Anaximander was niet alleen astronoom. Hij zou de zonnewijzer uit Babylon in Griekenland hebben geïntroduceerd, om er de zonnewende en equinox mee te berekenen. Geografen gaan ervan uit dat hij de eerste kaart heeft getekend van de wereld zoals die bekend was, een enorme doorbraak. In de biologie liep hij wellicht al vooruit op Darwins evolutietheorie, zij het onbewust, vanwege zijn geloof dat de mens ontstaan is uit de oorspronkelijke dierlijke bewoners van de aarde. Anaximander geloofde dat dit primitieve vissen waren, die hun vorm kregen door het stijgende water dat door de zon werd verwarmd.

Behalve het feit dat Anaximander waarschijnlijk rond 610 v.C. is geboren in de Griekse stad Milete, aan de kust van het Aziatische deel van Turkije, weten we erg weinig over zijn leven. Dit komt voornamelijk doordat hij erg weinig opschreef – dat liet hij liever over aan zijn leerlingen. Wat we van hem weten, hebben we uit de tweede hand van latere Griekse wetenschappers-filosofen, die vanzelfsprekend veel belangstelling toonden voor hun illustere voorgangers.

Author: Y Comak