Alfred Nobel

Toen Alfred Nobel zijn fabriek niet mocht herbouwen, zette hij zijn onderzoek voort op een boot

Alfred Nobel 1833-1896

Alfred Bernhard Nobel is een bijzonder persoon in dit webpagina. Zijn onderzoek en uitvindingen waren belangrijk, maar op zich misschien niet voldoende om hier vermeld te worden. Het feit echter dat zijn naam door de naar hem genoemde prijs indirect wordt verbonden met tal van wetenschappers die de wereld veranderden, rechtvaardigt opname in dit webpagina.

Een man van de wereld

Hoewel Nobel een Zweed was en geboren was in Stockholm en daar ook zijn eerste levensjaren doorbracht, speelde het grootste deel van zijn opleiding zich af in Rusland. Zijn familie ging daar in 1842 heen om zich bij zijn vader te voegen, die een positie in Sint-Petersburg had aanvaard. Hij toonde daar zijn talent voor talen door naast Zweeds ook Russisch, Frans, Engels en Duits te leren, maar het zou vooral de scheikunde zijn die zijn belangstelling wekte. In 1850 ging hij naar Parijs om daar scheikunde te studeren en daarna bracht hij een aantal jaren door in de Verenigde Staten. Vervolgens keerde hij terug naar Sint-Petersburg, waar hij tot 1859 bleef.

Nitroglycerine

Uiteindelijk keerde Nobel terug naar zijn geboorteland Zweden, waar hij zijn chemische kennis in de praktijk bracht. Hij zette een fabriek op om de relatief instabiele, vloeibare springstof nitroglycerine te vervaardigen, die gebruikt werd in de groeiende markt van de weg- en waterbouwkunde. Maar in 1864 gebeurde er, misschien voorspelbaar, een ramp. Er vond een enorme ontploffing plaats waarbij Nobels fabriek werd verwoest en vijf mensen, onder wie zijn eigen broer Emil, werden gedood. Het ongeluk stimuleerde Nobel om een stabielere springstof te ontwikkelen. De regering stond hem echter niet toe zijn fabriek te herbouwen, zodat hij zijn chemische onderzoek voortzette op een boot.

Stabiele springstoffen

In 1866 ontdekte hij dat nitroglycerine veilig kon worden gehanteerd als de vloeistof werd geabsorbeerd door kiezelgoer en dan in de vorm van kleine staven werd verpakt. Nobel noemde de uitvinding dynamiet en kreeg er octrooien voor in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. De relatief veilige en toch krachtige springstof was een commercieel succes. Hij ging door met het verbeteren van de effectiviteit van zijn uitvinding en ontwikkelde in 1876 het nog krachtiger gelatinedynamiet en tien jaar later ballistiet ofwel rookzwak buskruit. Tot zijn andere uitvindingen behoren verschillende vonkloze ontstekingsmechanismen, waardoor de veiligheid van de springstoffen nog toenam.

De nobelprijzen

Dankzij het commerciële succes van zijn springstoffen en door zijn oliebelangen werd Nobel een rijk man. Ironisch genoeg voor iemand die een groot deel van leven heeft gewijd aan de ontwikkeling van explosieven, was Nobel een pacifist. Hoewel hij hoopte dat de vernietigende kracht van zijn uitvindingen zou dienen als afschrikking tegen oorlog, vreesde hij dat ze in de toekomst misbruikt konden worden. Dit was een van de redenen dat hij een groot deel van zijn fortuin naliet met de bedoeling er vijf prijzen mee te financieren, waaronder één voor de vrede. Er was ook een prijs voor literatuur en de overige drie waren voor prestaties op het gebied van de natuurwetenschappen. De eerste Nobelprijzen voor geneeskunde (of fysiologie), natuurkunde en scheikunde werden in 1901 uitgereikt en sindsdien symboliseren ze uitnemendheid op het betreffende vakgebied. Ze worden volgens de bepalingen van Nobels testament jaarlijks toegekend aan ‘diegenen, die gedurende het afgelopen jaar het meest hebben gedaan voor de mensheid’. Per definitie zijn de prijzen dus bestemd voor wetenschappers die de wereld hebben veranderd en anderen aanmoedigen dat ook te doen. Als wetenschapper deed Alfred Nobel hetzelfde.

Verdere wapenfeiten

De zesde Nobelprijs, die voor economie, werd in 1968 ingesteld door de Zweedse Rijksbank en werd voor het eerst toegekend in 1969. Alfred Nobel was een productief uitvinder en verkreeg ruim 350 octrooien in verschillende landen. Hij vond onder meer kunstleer en het slaghoedje uit.
Zijn rijkdom kwam niet alleen uit explosieven, maar ook uit aandelen in de oliemaatschappijen van zijn broer en een intensieve betrokkenheid bij de Zweedse wapenindustrie, in het bijzonder Bofors. Ironisch genoeg voor iemand die bekend is geworden door de uitvinding van dynamiet, was Nobel een pacifist.

De nitroglycerinefabriek van Nobel ontploft: zijn broer wordt gedood. 1866 Vindt dynamiet uit. 1876 Vindt gelatinedynamiet uit. 1886 Vindt ballistiet uit. 1896 De Nobelstichting wordt opgericht in overeenstemming met de bepalingen in Nobels testament. 1901 De eerste Nobelprijzen worden uitgereikt.