Alexander Fleming

De ontdekking van penicilline was een combinatie van geluk en wetenschappelijk onderzoek

Alexander Fleming 1881-1955

Alexander Fleming leidde een onopvallend leven tot de toevallige ontdekking van een schimmelcultuur in zijn laboratorium in september 1928. Zelfs de tien jaar nadat hij de ontdekking had gedaan die miljoenen levens zou redden, veranderde er nog weinig. Het duurde tot 1940 voordat er uit de schimmel bruikbare hoeveelheden ‘penicilline’ gemaakt konden worden. Hoewel anderen verantwoordelijk waren voor de laatste ontwikkeling, kreeg Fleming alle eer. Fleming, de zoon van een Schotse boer, werkte vanaf zijn zestiende op een rederijkantoor in Londen. Nadat hij wat geld had geërfd, ging hij op advies van zijn broer, die dokter was, vanaf 1902 medicijnen studeren aan St. Mary’s Hospital Medical School in Londen. Hier bleef hij vervolgens zijn hele leven werken, uitgezonderd de periode van 1914 tot 1918, toen hij zijn medische kennis in dienst stelde van de geallieerde oorlogsinspanningen.

Belangstelling voor bacteriologie

Fleming raakte steeds meer geïnteresseerd in bacteriologie. Zijn ervaringen tijdens de oorlog deden hem beseffen dat er behoefte was aan een medicijn voor de bestrijding van wondinfecties, die miljoenen het leven kostte. Bij St. Mary’s Hospital Medical School zocht hij naar een natuurlijke bacteriedoder en richtte zich in eerste instantie op lichaamseigen stoffen: tranen, speeksel en slijm. In 1922 kwam de eerste doorbraak met de productie van lysozyme, een enzym dat door het lichaam wordt aangemaakt. Het doodt sommige bacteriën van nature, maar Fleming slaagde er niet in om het in voldoende geconcentreerde hoeveelheden te produceren.

Een buitenkans

De zoektocht ging door, hoewel zelfs onderzoekers soms vakantie nemen. Het was ironisch genoeg een onderbreking van twee weken die uiteindelijk leidde tot Flemings historische ontdekking. Voordat hij op vakantie ging in 1928 had de bacterioloog stafylokokken gekweekt in bakjes. Het bleek het begin te zijn van een reeks fortuinlijke gebeurtenissen. Hij had voor zijn vertrek een van de bakjes niet goed afgedekt en dit raakte besmet met Penicillium notatum. De soort infectie was op zich al een gelukkig toeval, aangezien de schimmel elders in het ziekenhuis werd bestudeerd en daardoor Flemings proef kon besmetten. Een periode van koud weer tijdens Flemings afwezigheid was voldoende om de schimmel te laten groeien. Hoewel Fleming in eerste instantie het geluk aan zijn zijde had, was ook het feit dat hij een ervaren bacterioloog was van vitaal belang. Bij terugkeer van zijn vakantie zag hij dat er een donzige schimmel was gegroeid in een van bakjes, en in plaats van het bakje simpelweg te ontsmetten, besloot hij de schimmel verder te bestuderen. Hij ontdekte aan de randen van de besmetting heldere plekken en leidde daaruit af dat er iets in de Penicillium notatum zat wat de stafylokokken-bacterie doodde. Na verdere tests merkte hij dat de schimmel een goede bestrijder was van diverse soorten bacteriën. Het lukt hem echter niet om er voldoende van te isoleren.

De ontwikkeling van Peniciline

Het duurde nog eens tien jaar, tot het begin van de Tweede Wereldoorlog, voordat een nieuw team van onderzoekers de zoektocht naar een niet-giftig antibioticum nieuw leven inblies en men terechtkwam bij ‘penicilline’, zoals Fleming zijn ontdekking had genoemd. De Schot leverde het team van Howard Walter Florey en de scheikundige Ernst Boris Chain een monster van zijn schimmelcultuur. In 1940 hadden Florey en Chain de bacteriedodende werking van penicilline bij zoogdieren aangetoond en kort daarop slaagde ze erin om de stof op grote schaal te produceren.
De rol die Florey en Chain in het verhaal hadden gespeeld werd uiteindelijk erkend toen ze, samen met Fleming, in 1945 de Nobelprijs voor geneeskunde kregen.

Overige wapenfeiten

Natuurlijke en halfsynthetische versies van penicilline werden massaal geproduceerd, waarbij tijdens maar vooral ook na de oorlog miljoenen levens werden gered in de strijd tegen door bacteriën veroorzaakte ziekten. Fleming werd op handen gedragen door een publiek dat behoefte had aan helden en in 1944 geridderd, hoewel het latere onderzoeksteam het meeste had gedaan om de penicilline bruikbaar te maken. Fleming zei zelf: ‘Mijn enige bijdrage was dat ik de observatie niet heb genegeerd en het onderzoek heb voortgezet als bacterioloog.’

1929 Flemings eerste rapport over de antibacteriële eigenschappen van penicilline. 1939 Levert indirect penicilline aan Howard Florey en Ernst Chain. 1944 Wordt sir Alexander Fleming. 1945 Nobelprijs voor geneeskunde samen met Florey en Chain. 1955 Sterft aan een hartaanval in Londen.

1945 Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde “Voor de ontdekking van penicilline en de eigenschappen ervan bij de genezing van infectieziekten”